در سالهای اخیر، ایمونوتراپی سرطان بهعنوان یکی از مهمترین پیشرفتهای علم پزشکی، مسیر درمان بسیاری از سرطانها را متحول کرده است. این روش درمانی نوین با استفاده از توان طبیعی سیستم ایمنی بدن، به شناسایی و از بین بردن سلولهای سرطانی کمک میکند و در برخی بیماران، نتایجی فراتر از درمانهای کلاسیک مانند شیمیدرمانی و رادیوتراپی ایجاد کرده است.
ایمونوتراپی نهتنها امید تازهای برای بیماران مبتلا به سرطانهای پیشرفته ایجاد کرده، بلکه نگاه پزشکان به مفهوم درمان سرطان را نیز دگرگون ساخته است.
سیستم ایمنی بدن چگونه با سرطان مقابله میکند؟
سیستم ایمنی بدن وظیفه دارد عوامل بیگانه و سلولهای غیرطبیعی را شناسایی و حذف کند.
سیستم ایمنی بدن بهطور کلی از دو بخش اصلی تشکیل شده است:
🔹 ایمنی ذاتی (Innate Immune System) – شامل سلولهایی مثل ماکروفاژها و دندریتیکها که بهعنوان اولین خط دفاعی عمل میکنند؛( سیستم ایمنی ذاتی اولین خط دفاعی بدن )🔹 ایمنی اکتسابی (Adaptive Immune System) – که سلول های T و سلول های B را شامل میشود و پاسخ اختصاصی و یادگیری طولانیمدت را فراهم میکند.
در این میان، سلولهای T نقش کلیدی در شناسایی سلولهای سرطانی دارند. این سلولها قادرند آنتیژنهای غیرطبیعی موجود روی سطح سلولهای سرطانی را تشخیص داده و به آنها حمله کنند.با این حال، سلولهای سرطانی بسیار هوشمند هستند و میتوانند با مکانیسمهای مختلف از دید سیستم ایمنی پنهان شوند.
چرا سیستم ایمنی گاهی سرطان را نمیبیند؟
سلولهای سرطانی میتوانند با استفاده از مسیرهایی به نام ایست بازرسی سیستم ایمنی (Immune Checkpoints)، فعالیت سلولهای T را مهار کنند. این چکپوینتها در حالت طبیعی برای جلوگیری از حمله سیستم ایمنی به بافتهای سالم بدن ضروری هستند، اما سرطان از آنها سوءاستفاده میکند.
نتیجه این فرار ایمنی، رشد و گسترش تومور بدون شناسایی مؤثر توسط سیستم ایمنی است.
📍ایست بازرسی سیستم ایمنی در پزشکی به آن ها چک پوینت ایمنی گفته می شود
ایمونوتراپی چیست؟
ایمونوتراپی به مجموعهای از روشهای درمانی گفته میشود که با تقویت، فعالسازی یا هدایت سیستم ایمنی بدن، به مبارزه با سرطان کمک میکنند. برخلاف شیمیدرمانی که مستقیماً سلولهای در حال تقسیم را هدف قرار میدهد، ایمونوتراپی تلاش میکند سیستم دفاعی خودِ بدن را به سلاحی علیه سرطان تبدیل کند.
این روشها شامل موارد زیر هستند:
مهارکنندههای ایست بازرسی ایمنی (Immune Checkpoint Inhibitors)؛ قلب ایمونوتراپی مدرن
برای جلوگیری از خودایمنی، بدن از «ایست بازرسی ایمنی» برای خاموش کردن پاسخ سلول های T استفاده می کند. برخی سلولهای سرطانی از مسیرهای «ایست بازرسی» استفاده میکنند تا سلول های T را غیرفعال کنند و از شناسایی فرار کنند. یکی از مهمترین پیشرفتها در ایمونوتراپی، تولید داروهایی به نام مهارکنندههای ایست بازرسی ایمنی است. این داروها با مسدود کردن مسیرهای مهاری، به سلولهای T اجازه میدهند دوباره فعال شوند و به سلولهای سرطانی حمله کنند.این دسته از داروها در درمان سرطانهایی مانند :
- ملانوما (سرطان پوست)
- سرطان ریه
- سرطان کلیه
- برخی سرطانهای سر و گردن
نتایج بسیار امیدوارکنندهای داشتهاند.
درمان CAR T-Cell ؛ مهندسی سیستم ایمنی
یکی دیگر از روشهای پیشرفته ایمونوتراپی، درمان CAR T-Cell است. در این نوع درمان :سلولهای T از بدن بیمار استخراج میشوند
در آزمایشگاه بهصورت ژنتیکی تغییر داده میشوند
و برای شناسایی بهتر سلولهای سرطانی تقویت میشوند
و سپس دوباره به بدن بیمار تزریق میشوند
این روش بهویژه در برخی سرطانهای خون مانند لوسمی و لنفوم، نتایج چشمگیری داشته است.
مزایای ایمونوتراپی در درمان سرطان
برخلاف شیمیدرمانی که بر اساس «کشتن سلولهای سریعتکثیر» عمل میکند، ایمونوتراپی مستقیماً از توان طبیعی بدن برای مقابله با سرطان استفاده میکند. همین امر باعث میشود که :- اثربخشی بلندمدتتر در برخی بیماران (پاسخهای درمانی پایدار و طولانیمدت)
- هدفگیری دقیقتر سلولهای سرطانی
- در برخی بیماران، کیفیت زندگی بهتر نسبت به شیمیدرمانی
- امکان بهبود یا حتی درمان کامل در برخی سرطانهای سختدرمان
- ایجاد «حافظه ایمنی» که احتمال بازگشت سرطان را کاهش میدهد
عوارض و چالشهای ایمونوتراپی
اگرچه ایمونوتراپی معمولاً قابلتحملتر از شیمیدرمانی است، اما بدون عارضه نیست. از آنجا که این روش سیستم ایمنی را فعال میکند، ممکن است در برخی بیماران باعث واکنشهای التهابی در اندامهای مختلف شود، از جمله:- التهاب پوست
- مشکلات گوارشی
- التهاب غدد درونریز
- خستگی و ضعف عمومی