رادیوتراپی (پرتودرمانی) یکی از ستونهای اصلی درمان سرطان پستان است که با استفاده از پرتوهای پرانرژی، سلولهای سرطانی را از بین برده یا تکثیر آنها را متوقف میکند. این روش معمولاً پس از جراحی برای کاهش خطر بازگشت موضعی بیماری انجام میشود و بسته به موقعیت تومور و مرحله بیماری، در برنامه درمانی بیمار گنجانده میشود.
پرتودرمانی میتواند بهصورت منفرد یا همراه با شیمیدرمانی، هورموندرمانی یا درمان هدفمند باشد، و زمان شروع آن اغلب بستگی به روند بهبود بعد از جراحی و نیاز به درمانهای دیگر دارد.
چرا رادیوتراپی برای سرطان پستان انجام میشود؟
رادیوتراپی به دلایل مختلف در بیماران مبتلا به سرطان پستان انجام میگیرد:
- پس از جراحی حفظ پستان (BCS) برای کاهش خطر بازگشت سرطان در همان پستان
- پس از ماستکتومی در مواردی که تومور بزرگ بوده یا غدد لنفاوی درگیر بودهاند
- در صورتی که سرطان به قسمتهای دیگری از بدن گسترش یافته باشد، مانند استخوان یا مغز (بهمنظور تسکین علائم)
هدف از رادیوتراپی، کاهش بازگشت موضعی سرطان و افزایش اثر کلی درمانهای دیگر است.
انواع رادیوتراپی در سرطان پستان
۱. پرتودرمانی با پرتوهای خارجی (External Beam Radiation)
این نوع پرتودرمانی شایعترین شکل درمان است. در آن از یک دستگاه خارج از بدن برای متمرکز کردن پرتوها به ناحیه هدف استفاده میشود. بسته به وضعیت بیمار، ممکن است موارد زیر را شامل شود:
پرتو تمام پستان
پر توها به تمام پستان تابانده میشود و اغلب پس از جراحی حفظ پستان استفاده میشود تا خطر عود بیمار کاهش یابد.
پرتو دیواره قفسه سینه
در بیمارانی که ماستکتومی انجام دادهاند و خطر بازگشت بالاست، پرتودرمانی به دیواره قفسه سینه اعمال میشود.
پرتو ناحیه غدد لنفاوی
اگر سرطان به غدد لنفاوی زیر بغل (Axillary) گسترش یافته باشد، آن ناحیه نیز تحت تابش قرار میگیرد. گاهی اوقات غدد بالای ترقوه یا ناحیه داخلی قفسه سینه نیز درمان میشوند.
۲. براکیتراپی (Brachytherapy – پرتودرمانی داخلی)
در این روش، منابع پرتوزا در داخل بافت پستان یا نزدیک محل برداشتن تومور قرار میگیرند. این نوع درمان میتواند انتخابی باشد برای برخی بیماران بعد از جراحی حفظ پستان.
انواع براکیتراپی:
درونحفرهای (Intracavitary): دستگاهی داخل محل جراحی قرار میگیرد و سپس پرتو به آن ناحیه تابانده میشود.
بینبافتی (Interstitial): چندین لوله داخل بافت پستان برای تحویل پرتو قرار داده میشود.
چگونه رادیوتراپی برنامهریزی میشود؟
پرتودرمانی معمولاً بهصورت درمانی سرپایی انجام میشود — یعنی لازم نیست بیمار در بیمارستان بستری شود. درمان به صورت جلسات روزانه (معمولاً ۵ روز در هفته) برگزار میشود و طول دوره بستگی به نوع درمان دارد:
- پرتو تمام پستان: معمولاً حدود ۵ تا ۷ هفته طول میکشد
- پرتودرمانی کسرشده (Hypofractionation): دوزهای بزرگتر در جلسات کمتر به مدت ۳ تا ۴ هفته داده میشود که در بعضی بیماران همان اثر را دارد.
اگر بیمار با شیمیدرمانی نیز درمان میشود، اغلب پرتودرمانی پس از پایان شیمیدرمانی شروع میشود تا بهترین اثر درمانی حاصل شود.
مزایا و اثرات درمانی رادیوتراپی
تحقیقات متعدد نشان دادهاند که رادیوتراپی پس از جراحی بهطور چشمگیری خطر بازگشت سرطان پستان را کاهش میدهد. در بسیاری از بیماران، دریافت پرتودرمانی پس از جراحی حفظ پستان منجر به کاهش بازگشت موضعی و افزایش بقای طولانیمدت میشود.
علاوه بر این، با تکنیکهای پیشرفته مانند IMRT (Intensity-Modulated Radiation Therapy) و 3D-CRT، میتوان پرتوهای درمانی را دقیقتر به ناحیه تومور رساند و از آسیب به بافتهای سالم اطراف جلوگیری کرد.
عوارض رایج پرتودرمانی
عوارض کوتاهمدت
پرتودرمانی میتواند باعث برخی اثرات جانبی در طول یا بلافاصله پس از درمان شود، مانند:
- تورم یا تغییرات پوستی شبیه به آفتابسوختگی
- خستگی
- حساسیت یا درد در بافت پستان
این تغییرات معمولاً موقتی هستند و با مراقبت مناسب بهتر میشوند.
عوارض بلندمدت
در موارد نادر، پرتودرمانی ممکن است باعث عوارضی طولانیمدت شود:
- سفتی یا کوچک شدن پستان
- آسیب ممکن به اعصاب یا عضلات
- افزایش احتمال لنفادم در بازو
- مشکلات قلبی یا ریوی در پرتودرمانی سمت چپ (اگر تمرکز روی قلب باشد) که با تکنولوژیهای جدید کمتر اتفاق میافتد
- بروز تومورهای ثانویه در طولانیمدت — بسیار نادر
مشاوره با تیم درمانی درباره مدیریت عوارض و پیگیری منظم بسیار مهم است.
چه زمانی باید درباره رادیوتراپی با پزشک صحبت کنید؟
اگر برایت این سوال پیش آمده که آیا به رادیوتراپی نیاز داری یا نه، این نکات را با تیم انکولوژی خود مطرح کن:
- آیا سرطان به غدد لنفاوی سرایت کرده؟
- آیا حاشیه جراحی کاملاً منفی بوده؟
- آیا گزینههای پرتودرمانی کسرشده برای من مناسب است؟
- چگونه عوارض بالقوه را مدیریت کنیم؟
پرتودرمانی بخشی از برنامه درمانی شخصیسازیشده است و نیازمند تصمیم مشترک بین پزشک و بیمار است.
عوارض رادیوتراپی سرطان پستان | آنچه بیماران باید بدانند
رادیوتراپی سرطان پستان چقدر طول میکشد؟ | مدت زمان و مراحل درمان
تفاوت ایمونوتراپی، شیمیدرمانی و رادیوتراپی | کدام روش درمان سرطان مناسبتر است؟
